برائت در لغت به معنای پاک شدن از عیب و تهمت، تبرئه شدن و خلاص شدن است. در حقوق نیز برائت به این معناست که باید بر اساس بیگناهی افراد قضاوت کرد و تا پیش از ارائه ادله لازم برای اثبات اتهام در دادگاه، نباید فردی را مجرم انگاشت و حقوق فردی و اجتماعی او را زیر پا گذاشت. به همین دلیل، اصل برائت و مفهوم آن در قوانین داخلی و خارجی بهطور ویژه مورد توجه قرار گرفته است.
اصل برائت که به آن فرض بیگناهی نیز گفته میشود، یکی از مهمترین اصول حقوق بشر است که همواره بر آن تأکید شده است. این اصل، علاوه بر قوانین داخلی، در کنوانسیونهای بینالمللی نیز بیان شده است. بهعنوان مثال، ماده ۱۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر بیان میدارد: “هر شخصی که متهم به ارتکاب یک جرم کیفری میشود حق دارد که بیگناه فرض شود مگر اینکه تقصیرش، مطابق قانون در یک دادگاه علنی که در آن تمامی تضمینات لازم برای دفاع پیشبینی شده باشد، ثابت شود.”
بنابراین، با توجه به مباحث فوق میتوان گفت که اصل برائت به تفاوت بین متهم و مجرم اشاره دارد. مفهوم این اصل این است که همه افراد بیگناه هستند و باید بهعنوان بیگناه تلقی شوند. صرف اتهام به یک جرم، آن هم بدون ارائه ادله کافی و تا پیش از صدور حکم محکومیت از سوی دادگاه، نمیتواند و نباید فرد را مجرم دانسته و او را از حقوقش محروم کند.
اصل بر برائت است یعنی چه ؟
هیچ فردی را نمیتوان قبل از اثبات جرم و صرفاً بر اساس اتهام، مجرم دانست و از حقوقش محروم کرد. قرار دادن شان و منزلت فرد و آبرویش در معرض خطر نیز ناپسند است و به همین دلیل، اصل برائت در قوانین داخلی و خارجی بهطور ویژه مورد تأکید قرار گرفته است.
همه ما اصطلاح “اصل بر برائت است” را شنیدهایم. این عبارت به این معناست که طبق قانون، اصل بر بیگناهی افراد است، مگر اینکه گناهکار بودن آنها با ادله کافی در دادگاه ثابت شود و قاضی حکم محکومیت صادر کند. بنابراین، اگر کسی جرمی را به دیگری نسبت دهد، اثبات ادعا بر عهده مدعی است و تا زمانی که جرم با ادله کافی ثابت نشده باشد، فرد از هر لحاظ بیگناه محسوب میشود و میتواند از تمامی حقوق خود بهرهمند شود. به عبارتی، تعریف اصل برائت این است که تا زمانی که جرمی در دادگاه اثبات نشده، نمیتوان فردی را مجرم دانست و او را مجازات کرد.
بهعنوان مثال، اگر “الف” ادعا کند که اموالش توسط “ب” دزدیده شده، اصل برائت میگوید که تا زمانی که “الف” نتواند ادعای خود مبنی بر دزدی “ب” را ثابت کند، “ب” بیگناه محسوب میشود و نمیتوان او را مجازات کرد. همچنین، همه میدانیم که قتل جرم است؛ وقتی قتلی رخ میدهد، ممکن است شخصی به عنوان متهم به دادگاه احضار شود، اما اگر هیچ مدرکی برای اثبات قتل وجود نداشته باشد و متهم نیز منکر ارتکاب جرم شود، بر اساس اصل برائت، متهم را نمیتوان مجازات کرد و در این صورت، دادگاه حکم به برائت او خواهد داد.
اصل برائت در قانون
اصل برائت در مقررات قانونی مختلف ذکر شده است. قانونگذار با تکرار این اصل در قانون اساسی، قانون آیین دادرسی کیفری و قانون آیین دادرسی مدنی، بر اهمیت و تأکید این اصل مهم تأکید دارد. اصل برائت در قانون اساسی به عنوان قانون مادر معرفی شده است که نشانگر اهمیت بالای آن است. در ادامه، مواد قانونی مربوط به این اصل را در قوانین مختلف بررسی میکنیم:
اصل برائت در قانون اساسی در اصل 37 بیان شده است که میگوید: “اصل، برائت است و هیچکس از نظر قانون مجرم محسوب نمیشود، مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد.”
اصل برائت در ماده 197 قانون آیین دادرسی مدنی نیز آمده است که بیان میکند: “اصل برائت است، بنابراین اگر کسی مدعی حق یا دینی بر دیگری باشد، باید آن را اثبات کند، در غیر این صورت با سوگند خوانده، حکم به برائت صادر خواهد شد.”
در قانون آیین دادرسی کیفری، اصل برائت در ماده 4 این قانون بیان شده است که میگوید: “اصل، برائت است. هرگونه اقدام محدودکننده، سالب آزادی و ورود به حریم خصوصی اشخاص جز به حکم قانون و با رعایت مقررات و تحت نظارت مقام قضائی مجاز نیست و این اقدامات نباید به گونهای اعمال شود که به کرامت و حیثیت اشخاص آسیب وارد کند.”
همچنین، اصل برائت در قانون حقوق شهروندی در بند دو ماده واحده این قانون آمده است که میگوید: “محکومیتها باید بر طبق ترتیبات قانونی و منحصر به مباشر، شریک و معاون جرم باشد و تا زمانی که جرم در دادگاه صالح اثبات نشود و رأی مستدل و مستند به مواد قانونی یا منابع فقهی معتبر (در صورت نبودن قانون) قطعی نگردد، اصل بر برائت متهم بوده و هرکس حق دارد در پناه قانون از امنیت لازم برخوردار باشد.”
