یکی از رایجترین مسائل حقوقی که هر شخص ممکن است در طول زندگی خود با آن مواجه شود، موضوع ارث است. چنانچه بهصورت قهری سهمالارثی به فرد تعلق گیرد، او مختار است تا به هر نحو که تمایل دارد در آن تصرف کند، به شرطی که با حقوق دیگر افراد و قوانین تعارض نداشته باشد.
از جمله تصرفات حقوقی که هر فرد میتواند در سهمالارث خود انجام دهد، بخشیدن آن به دیگری است. بخشش ارث به شخص دیگر یا سایر وراث یکی از مواردی است که قانونگذار پیشبینی کرده است. البته، انجام این امر تنها در صورتی دارای اثر حقوقی تملیک خواهد بود که مطابق با شرایط و نحوهای که قانونگذار تعیین کرده، انجام شود. از اینرو، آشنایی با شرایط و قواعد این امر ضروری است.
بنابراین، در مقاله حاضر قصد داریم درباره شرایط بخشیدن ارث به دیگری، مراحل و نحوه انجام آن، همچنین مدارک لازم برای این کار صحبت کنیم. پس از توضیح آثار بخشش ارث، فایل دانلود نمونه متن حقوقی در این خصوص را ارائه خواهیم داد.
شرایط بخشش ارث
اگر فردی بخواهد سهمالارث خود را به دیگری، اعم از سایر وراث یا اشخاص غیر از وراث، ببخشد، باید این امر را با رعایت شرایط قانونی و در قالب یکی از عقود معین یا نامعین پیشبینیشده در قانون مدنی انجام دهد.
بخشش ارث یا سهمالارث میتواند در قالب عقد صلح یا عقد هبه صورت گیرد. رایجترین عقدی که برای بخشش ارث استفاده میشود، عقد هبه است. از آنجا که رعایت شرایط بخشیدن ارث به دیگری نقش مهمی در ایجاد اثر حقوقی آن دارد، در این بخش از مقاله به شرایط عمومی بخشیدن ارث، بهویژه در صورتی که فرد از عقد صلح یا هبه برای این بخشش استفاده کند، میپردازیم. شرایط بخشش ارث عبارتند از:
فردی که اقدام به بخشش ارث میکند، باید از اهلیت قانونی لازم برخوردار باشد، یعنی عاقل، بالغ و رشید باشد.
فرد باید با رضایت و قصد خود، و نه از سر اکراه یا اجبار، اقدام به بخشش ارث کند.
بخشش ارث باید با قصد مشروع و قانونی انجام شود و نه با نیتی مانند فرار از دین.
موضوع ارثی که بخشیده میشود، باید بهطور دقیق و معین مشخص گردد.
اگر فرد به موجب عقد هبه یا صلح اقدام به بخشش ارث میکند، باید:
اولاً، موضوع هبه یا صلح محقق شده باشد، یعنی فرد بهطور قانونی از سهمالارث برخوردار شده باشد و نمیتواند یک امر ظنی و احتمالی را صلح یا هبه کند.
ثانیاً، در هر یک از این دو عقد، فرد باید حق تصرف در مال را داشته باشد و مالک مال موضوع هبه یا صلح باشد.
ثالثاً، در بخشش ارث به موجب عقد هبه، قبض و قبول باید توسط هبهگیرنده (متهب) انجام شود.
فوت واهب یا متهب قبل از قبض، سبب بطلان بخشش ارث به موجب عقد هبه خواهد شد. همچنین، اگر متهب یا شخصی که ارث به او صلح میشود، محجور باشد، ولی یا قیم او باید قبول را انجام دهد.
مراحل و نحوه بخشش ارث
در صورتی که فردی واجد شرایط بخشیدن ارث به دیگری باشد، باید این امر را بر اساس مراحل و نحوه مشخصی انجام دهد؛ در غیر این صورت، موفق به ایجاد اثر حقوقی مورد نظر نخواهد شد. در این بخش از مقاله، به توضیح مراحل و نحوه بخشش ارث میپردازیم که به شرح زیر است:
بخشش ارث به موجب انعقاد قرارداد شفاهی عقد هبه یا صلح
در این روش، فردی که قصد دارد سهمالارث خود را به دیگری ببخشد، بهصورت شفاهی، قصد و اراده خود را برای صلح یا هبه سهمالارث به طرف مقابل اعلام میکند. اگر طرف مقابل نیز این امر را قبول کند، عقد محقق شده و بخشش ارث صورت خواهد گرفت. در عقد هبه، قبض مال بخشیدهشده (عین موهوبه) توسط متهب شرط تحقق عقد است.
بخشش ارث به موجب قرارداد کتبی عقد هبه یا صلح
قرارداد کتبی هبه یا صلح سهمالارث میتواند بهصورت دستی (از طریق سند عادی) یا با مراجعه به دفترخانه (از طریق سند رسمی) تنظیم شود. در قرارداد دستنویس هبه یا صلح، طرفین مشخصات هویتی خود را نوشته، موضوع عقد را بهطور دقیق شرح داده و پس از درج شروط ضمن عقد و تاریخ انعقاد قرارداد، ذیل آن را امضا میکنند تا سند عادی تنظیمی اعتبار قانونی داشته باشد.
در تنظیم قرارداد رسمی بخشش سهمالارث، طرفین با در دست داشتن مدارک هویتی و مدارک مثبت مالکیت و حق تصرف فرد در سهمالارث (مانند گواهی حصر وراثت و رأی تقسیم ترکه) به دفاتر اسناد رسمی مراجعه میکنند. پس از بررسی مدارک و اسناد توسط دفترخانه، اطلاعات مربوط به طرفین قرارداد، موضوع قرارداد، تاریخ انعقاد عقد و شروط ضمن عقد در سندهای رسمی ممهور به مهر دفاتر اسناد رسمی درج میشود. سپس طرفین ذیل آن را امضا کرده و هرکدام یک نسخه از آن را دریافت میکنند.
شایان ذکر است که در شرایطی که فردی بخواهد قبل از فوت مورث اقدام به بخشش سهمالارث خود کند، این امر ممکن نخواهد بود؛ زیرا تحقق ارث منوط به فوت است و تا قبل از فوت مورث، ارث برای هیچ شخصی محقق نمیشود. خود مورث نیز قبل از فوت نمیتواند اقدام به تقسیم ارث و بخشش آن کند، بلکه تنها میتواند به موجب هبه، بیع یا صلح عمری، اموال خود را به اشخاص مدنظر خود منتقل کند.
مدارک لازم برای بخشش ارث
مدارک لازم برای بخشش ارث عبارتند از:
اسناد و اوراق هویتی؛
گواهی انحصار وراثت؛
رأی دادگاه در خصوص تقسیم ترکه یا در صورت عدم وجود محجور میان وراث، تقسیمنامه تنظیمی میان وراث؛
مدارک مربوط به پرداخت مالیات بر ارث؛
مدارک مثبت مالکیت فرد بر مال موضوع ارث که قصد بخشش آن را دارد، شامل سند رسمی، مبایعهنامه و…
آثار و نتایج بخشش ارث
ایجاد اثر حقوقی مالکیت برای شخصی که سهمالارث به او بخشیده شده و اذن هرگونه تصرف مالکانه در مال، از جمله فروش، اجاره، هبه و… .
خروج مال از مالکیت شخصی که اقدام به بخشش آن نموده و ممنوعیت از هرگونه تصرف مالکانه در آن.
در پاسخ به این پرسش که آیا ارث بخشیدهشده قابل برگشت و رجوع است یا خیر، باید گفت که این امر کاملاً بستگی به نحوه بخشش سهمالارث و شروط ضمن عقدی که به موجب آن بخشش ارث صورت گرفته دارد. بهطور خاص:
اگر فرد بخشش ارث را به موجب عقد هبه انجام داده باشد، رجوع از هبه ارث تنها در صورتی ممکن است که:
مال موهبه موجود باشد و به دیگری منتقل نشده باشد؛
شخصی که ارث به او هبه شده، پدر، مادر یا فرزند متهب (هبهگیرنده) نباشد؛
هبه ارث بهصورت معوض انجام نشده باشد یا در شرایطی که هبه سهمالارث معوض بوده، عوض گرفته نشده باشد؛
در ارث (عین موهوبه) تغییری حاصل نشده باشد.
اگر فرد به موجب عقد صلح، بخشش ارث را انجام داده باشد، تنها در صورتی میتواند از بخشش ارث رجوع کند که حق فسخ قرارداد صلح را به موجب یکی از موجباتی که در قانون مدنی ذکر شده، برای خود در نظر گرفته شود
