سرقت یکی از جرایمی است که از دیرباز وجود داشته و همواره مورد توجه قانونگذاران بوده است. در هر دو قانون مجازات اسلامی قدیم و جدید، مقررات ویژهای برای جرم سرقت وضع و پیشبینی شده است.
با توجه به اینکه بخشی از قانون مجازات اسلامی ما برگرفته از شرع مقدس است، برخی از جرایم، به ویژه جرایم حدی، بر اساس احکام شرعی تعریف شدهاند. در مورد سرقت نیز، این موضوع صدق میکند؛ به همین دلیل، سرقت به دو نوع سرقت حدی و سرقت تعزیری تقسیمبندی میشود.
مجازاتهای سنگین سرقت حدی، که در برخی موارد ممکن است به قطع عضو یا اعدام منجر شود، اهمیت آگاهی از شرایط و ارکان تحقق آن را دوچندان میکند.
تعریف سرقت حدی چیست ؟
سرقت حدی یکی از انواع سرقت است که دارای مجازات حدی میباشد. مجازات حدی به مجازاتی اطلاق میشود که نوع، میزان، نحوه اعمال و سبب آن در شرع مشخص شده است. به همین دلیل، قانونگذار به تبعیت از شرع، این نوع سرقت را پیشبینی کرده و قاضی هیچگونه اختیاری در کاهش یا افزایش مجازات آن ندارد.
تعریف سرقت حدی
در فقه اسلامی، سرقت حدی به این صورت تعریف میشود: “ربودن مخفیانه معادل 4.5 نخود طلای مسکوک متعلق به غیر، با هتک حرز، توسط شخص بالغ، عاقل و مختار، در غیر سال قحطی و بهگونهای که مرتکب، پدر مالباخته نباشد.” این تعریف، مبنای قانونی در قانون مجازات اسلامی نیز هست.
بنابراین، اگر فردی در زمانی که قحطی وجود ندارد، مالی را که در حرز دیگری (غیر از فرزندان یا نوههای پسر خود) قرار دارد و معادل 4.5 نخود طلای مسکوک است، بهطور مخفیانه و با هتک حرز برباید و حین سرقت عاقل، بالغ و مختار باشد، در این صورت، سرقت حدی محقق خواهد شد.
تفاوت با سرقت تعزیری
سرقت حدی با سرقت تعزیری متفاوت است. در حالی که سرقت حدی دارای مجازات حدی و مشروط به وجود ۱۴ شرط خاص است، سرقت تعزیری به صرف ربودن مال دیگری بهطور پنهانی تحقق مییابد و مجازات آن نیز تعزیری است.
شرایط تحقق سرقت حدی
پس از تعریف سرقت حدی، در این بخش به بررسی شرایط آن بر اساس قانون مجازات اسلامی میپردازیم. طبق ماده 268 قانون مجازات اسلامی، شرایط سرقت حدی شامل ۱۴ مورد زیر است و تنها در صورت وجود تمامی این موارد، سرقت حدی محقق خواهد شد:
مالیت مال: شیء مورد سرقت باید شرعاً و قانوناً دارای مالیت باشد؛ در غیر این صورت، سرقت حدی محسوب نمیشود.
حرز: مال مورد سرقت باید در حرز (مکانی بسته و محفوظ) قرار داشته باشد. حرز به معنای مکانی است که عرفاً مال در آن از دستبرد محفوظ میماند، مانند گاوصندوق.
هتک حرز: سارق باید اقدام به هتک حرز کند، یعنی محل نگهداری مال را از بین ببرد. به عنوان مثال، باز کردن یا شکستن قفل گاوصندوق از مصادیق هتک حرز است.
خارج کردن مال: سارق باید مال مورد سرقت را از حرز خارج کند. صرف هتک حرز کافی نیست و در صورتی که سارق فقط قفل گاوصندوق را باز کند و مال را خارج نکند، سرقت حدی محسوب نمیشود و به سرقت تعزیری تبدیل میشود.
مخفیانه بودن: هتک حرز و سرقت باید به صورت مخفیانه انجام شود و نه به صورت علنی.
عدم نسبت خانوادگی: مرتکب جرم سرقت حدی نباید پدر یا جد پدری صاحب مال باشد.
ارزش مال: ارزش مال مورد سرقت در زمان خارج کردن از حرز باید برابر با ۴.۵ نخود طلای مسکوک باشد.
نوع مال: مال مورد سرقت نباید از اموال دولتی، عمومی، یا وقف عام باشد. به عبارت دیگر، سرقت حدی تنها در خصوص اموال خصوصی مصداق دارد و سرقت اموال عمومی مشمول عنوان مجرمانه دیگری میشود.
عدم قحطی: سرقت حدی نباید در زمان قحطی جامعه انجام شود.
ثبت شکواییه: صاحب مال باید با ثبت شکواییه از سارق در مراجع قضایی شکایت کند.
عدم عفو: صاحب مال نباید قبل از اثبات جرم سرقت حدی، سارق را عفو کند.
اختیار مالک: مال مورد سرقت باید قبل از اثبات جرم تحت اختیار مالک آن قرار نگیرد.
عدم مالکیت سارق: مال مورد سرقت نباید قبل از اثبات سرقت به مالکیت سارق درآید.
عدم غصب: مال مورد سرقت نباید از اموال سرقتی یا غصب شده باشد. اگر مال غصبی باشد یا پیشتر توسط سارق دیگری ربوده شده باشد، سرقت حدی نخواهد بود و به مصادیق سرقت تعزیری تبدیل میشود.
با رعایت تمامی این شرایط، سرقت حدی محقق میشود و مجازات آن طبق مقررات شرعی و قانونی اعمال خواهد شد.
حد سرقت یعنی چی؟
یکی از پرسشهای متداول در خصوص سرقت حدی، مفهوم حد سرقت و مجازات آن است. در این بخش، به بررسی مجازات سرقت حدی بر اساس قانون مجازات اسلامی میپردازیم. طبق ماده 278 این قانون، مجازات سرقت حدی بسته به تعداد دفعات ارتکاب جرم به شرح زیر است:
مرتبه اول: در صورت ارتکاب اولین بار جرم سرقت حدی، مجازات قطع چهار انگشت دست راست سارق از انتهای آن است، به گونهای که انگشت شست و کف دست باقی میماند.
مرتبه دوم: در صورت ارتکاب برای بار دوم، مجازات قطع پای چپ سارق از پایین برآمدگی است، به گونهای که نصف قدم و مقداری از محل مسح باقی میماند.
مرتبه سوم: در صورت ارتکاب برای بار سوم، مجازات حبس ابد است.
مرتبه چهارم: در صورت ارتکاب برای بار چهارم، مجازات اعدام خواهد بود؛ حتی اگر سرقت در زندان صورت گرفته باشد.
