آیین دادرسی، در بردارنده قواعد و تشریفات رسیدگی به یک دعوی حقوقی و کیفری می باشد. قانون آیین دادرسی کیفری، قانونی است که به تشریفات رسیدگی به دعاوی کیفری، نظیر سرقت، توهین و مواردی از این دست، می پردازد. برای رسیدگی به دعاوی کیفری، باید، اصول دادرسی عادلانه، رعایت گردد و از همین رو، موادی از قانون آیین دادرسی کیفری جدید، به این موضوع، اختصاص داده شده است.
ماه 179 قانون آیین دادرسی کیفری جدید، در خصوص دادرسی عادلانه بوده و به یکی از مهم ترین حقوق متهم، در مراحل بازجویی و نحوه تنظیم صورت جلسه بازجویی، در صورت استفاده متهم، از حق مندرج در ماده 179، می پردازد. از آنجا که استفاده متهم، از حق سکوت مندرج در ماده 179 قانون آیین دادرسی کیفری، شرایط بخصوصی دارد، اطلاع از قواعد این ماده، ضروری می باشد.
از این رو، در این مقاله، قصد داریم، تاریخچه سکوت متهم را در قانون بررسی کرده و حق سکوت متهم را بر اساس ماده 179 قانون آیین دادرسی کیفری جدید، توضیح دهیم؛ سپس، در خصوص اعمال این حق، نکاتی را بگوییم
تاریخچه حق سکوت متهم در قانون
قبل از بررسی حق سکوت در ماده 197 قانون آیین دادرسی کیفری جدید و شرایط اعمال آن، ضروری است که تاریخچه و منشاء این حق از منظر قانون را مورد بررسی قرار دهیم.
تاریخچه حق سکوت
حق سکوت متهم یکی از اصول و قواعدی است که به عنوان معیاری برای دادرسی عادلانه شناخته میشود و در واقع نتیجه مستقیم اصل برائت است. بر مبنای این اصل، هیچ کس از نظر قانون مجرم محسوب نمیشود، مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح و به موجب ادله اثبات دعوا ثابت گردد.
اصل برائت که یکی از اصول مهم در نظام دادرسی ایران است، در ماده 197 قانون آیین دادرسی مدنی نیز آمده است: «اصل، برائت است. بنابراین، اگر کسی مدعی حق یا دینی بر دیگری باشد، باید آن را اثبات کند و در غیر این صورت با سوگند خوانده، حکم برائت صادر خواهد شد.»
حق سکوت در قانون آیین دادرسی کیفری
حق سکوت متهم از زمانی که قانون آیین دادرسی شکل گرفته، به رسمیت شناخته شده و در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب سال 1290 و همچنین قوانین جدید، این حق به شکل قانونی برای متهم در نظر گرفته شده است.
طبق قانون، اگر متهم سکوت کند، بازپرس، دادیار یا مسئول تحقیق پرونده موظفند از طرق دیگر، مانند تحقیق از شهود و مطلعین، اقدام به جمعآوری ادله کنند. همچنین، هیچگونه اجبار یا شکنجهای برای اخذ اقرار از متهم مجاز نیست.
به این ترتیب، حق سکوت به عنوان یک اصل اساسی در نظام حقوقی ایران، به حفظ حقوق متهم و تضمین دادرسی عادلانه کمک میکند.
حق سکوت در ماده 197 قانون آیین دادرسی کیفری جدید
در قانون آیین دادرسی کیفری، حقوق متهم به طور ویژهای پیشبینی شده است که حق برخورداری از وکیل و حق سکوت متهم از جمله این حقوق مهم هستند. در این بخش، به بررسی حق سکوت متهم میپردازیم.
حق سکوت متهم
ماده 179 قانون آیین دادرسی کیفری جدید، مصوب سال 1392، به موضوع سکوت متهم اشاره دارد. این ماده به وضوح بیان میکند: “متهم میتواند سکوت اختیار کند. در این صورت، مراتب امتناع وی از دادن پاسخ یا امضای اظهارات، در صورت مجلس قید میشود.”
بر اساس این ماده، به متهم اجازه داده شده است که از پاسخ به سوالات مرتبط با کشف جرم و تعقیب خودداری کند. همچنین، اگر صورت مجلسی از اظهارات وی تهیه شده باشد، متهم میتواند از امضای آن نیز امتناع کند.
اعتبار حق سکوت
پس از توضیح حق سکوت متهم در ماده 197 قانون آیین دادرسی کیفری جدید، در ادامه مقاله قصد داریم به این موضوع بپردازیم که حق سکوت متهم تا چه زمانی اعتبار دارد و چه شرایطی برای اعمال این حق وجود دارد.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا درک درست از زمان و شرایط اعمال حق سکوت میتواند در فرآیند دادرسی و دفاع از حقوق متهم تأثیرگذار باشد.
اعمال حق سکوت متهم
حق سکوت یکی از حقوق بنیادی متهم است و باید از مراحل اولیه رسیدگی به پرونده، همزمان با تفهیم اتهام به متهم، به او یادآوری شود. در این مرحله، باید به متهم اطلاع داده شود که حق سکوت دارد و میتواند تا زمان حضور وکیل، از امضای صورتجلسه یا اقرار خودداری کند.
شرایط اعمال حق سکوت
در صورت استفاده از این حق، هیچ فردی حق ندارد متهم را تحت شکنجه یا آزار قرار دهد. صرفاً باید مراتب سکوت متهم در صورتجلسه بازجویی توسط مسئول تحقیق پرونده ثبت گردد. حق سکوت متهم از اولین مرحله تعقیب کیفری پرونده اعتبار دارد و باید تا پایان رسیدگی به آن محترم شمرده شود.
