استفاده از وسایل نقلیه موتوری برای کسب درآمد یا حمل و نقل در جامعه مدرن امروزی بسیار رایج شده است. اما رانندگی و استفاده از این وسایل، با وجود مزایای فراوان، معایب و مشکلاتی نیز برای شهروندان و کاربران به همراه دارد.
بهمنظور پیشگیری از مشکلات احتمالی، دولت و قانونگذار رانندگی را مشروط به کسب مهارتهای عملی و تئوری و اخذ گواهینامه معتبر میدانند. برای جلوگیری از پدیده رانندگی بدون گواهینامه و تصادفات ناشی از آن، قانونگذار مجازاتها و جریمههای سنگینی را برای رانندگان بدون گواهینامه یا در مواردی که رانندگی بدون مدرک معتبر منجر به تصادف، خسارت، جرح یا فوت شود، پیشبینی کرده است.
تصادف بدون گواهینامه قتل عمد است؟
با توجه به اینکه رانندگی بدون داشتن گواهینامه معتبر جرم محسوب میشود و در برخی موارد ممکن است فرد فاقد گواهینامه باعث فوت دیگری شود، این سؤال مطرح میشود که آیا تصادف ناشی از رانندگی بدون گواهینامه میتواند قتل عمد تلقی شود؟
برای پاسخ به این سؤال، باید دو فرض را در نظر گرفت: اول، زمانی که تصادف منجر به فوت، صرفاً بر اثر بیاحتیاطی، بیمبالاتی، عدم مهارت کافی و عدم رعایت قوانین رانندگی رخ دهد. دوم، زمانی که فرد فاقد گواهینامه با علم و آگاهی و قصد ارتکاب قتل، پشت وسیله نقلیه نشسته و بهطور عمدی فرد مورد نظر خود را به قتل میرساند.
در فرض اول، در شرایطی که تصادف ناشی از بیاحتیاطی یا بیمبالاتی باشد، فوت رخ داده غیرعمدی تلقی میشود. اما در فرض دوم، اگر فرد با سوءنیت و بهمنظور کشتن دیگری رانندگی کند و تصادف ایجاد کند، این عمل بهعنوان قتل عمد در نظر گرفته خواهد شد.
قانون جدید تصادف بدون گواهینامهبرای صدور حکم در خصوص رانندگی بدون گواهینامه و تصادفات ناشی از آن، لازم است به قوانین مربوطه مراجعه شود. پرسشی که مطرح میشود این است که آیا در سالهای اخیر قانونی تحت عنوان “قانون جدید تصادف بدون گواهینامه” تصویب شده است یا خیر؟
در پاسخ به این سؤال، باید گفت که در حال حاضر و در زمان نگارش این مقاله، که اواخر شهریور ماه ۱۴۰۲ است، قانونی تحت عنوان “قانون جدید تصادف بدون گواهینامه” پیشبینی و تصویب نشده است. لذا افراد برای بررسی ارکان جرم و مجازاتهای مرتبط با رانندگی و تصادف بدون گواهینامه باید به قوانین موجود در این زمینه مراجعه کنند.
در حال حاضر، قانون مجازات اسلامی جدید مصوب ۱۳۹۲، بهویژه در ماده ۷۲۳ بخش تعزیرات، به موضوع رانندگی بدون گواهینامه و جرایم و مجازاتهای ناشی از آن، از جمله تصادفات منجر به فوت، جرح یا خسارت، پرداخته است. بنابراین، در یک جمله کلی میتوان گفت که مقصود از “قانون جدید گواهینامه”، همان قانون مجازات اسلامی جدید مصوب ۱۳۹۲ و اصلاحات بعدی آن است.
همچنین باید در نظر داشت که در برخی موارد، مقصود افراد از “قانون جدید تصادف بدون گواهینامه”، قانون بیمه شخص ثالث و تغییراتی است که در سالهای اخیر در خصوص نحوه پرداخت دیه و خسارات راننده مقصر و خسارات ناشی از خودروهای متعارف و غیرمتعارف اعمال شده است.
دیه تصادف منجر به فوت بدون گواهینامه
یکی از انواع تصادفات رانندگی که ممکن است برای فرد دارای گواهینامه یا فاقد آن رخ دهد، تصادف منجر به فوت است. این نوع تصادف معمولاً به دلیل بیاحتیاطی، بیمبالاتی راننده، عدم مهارت کافی یا عدم رعایت قوانین و نظامات دولتی اتفاق میافتد.
قانونگذار تصادف منجر به فوت را (هم برای راننده دارای گواهینامه و هم برای راننده فاقد آن) غیرعمد میداند، مگر اینکه خلاف آن اثبات شود. برای این موضوع، مجازات دیه (در صورت مطالبه اولیای دم) و حبس تعزیری پیشبینی شده است. این امر موجب طرح این سؤال میشود که دیه تصادف منجر به فوت بدون گواهینامه چقدر است؟
دیه تصادف منجر به فوت، چه با گواهینامه و چه بدون آن، برابر با دیه کامل انسان است و نرخ آن در هر سال بر اساس شاخص تورم تغییر میکند. همچنین مبلغ دیه تصادف منجر به فوت بسته به اینکه وقوع تصادف و فوت در ماههای حرام یا غیرحرام باشد، متفاوت است. در سال ۱۴۰۲، مبلغ دیه کامل انسان در ماههای غیرحرام ۹۰۰ میلیون تومان و در ماههای حرام (شامل محرم، رجب، ذیحجه و ذیقعده) ۱ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان تعیین شده است.
تصادف بدون گواهینامه منجر به جرح
تصادف بدون گواهینامه میتواند منجر به جرح و آسیب به اعضا و منافع بدن دیگران شود. به همین دلیل، قانونگذار در فصل ۲۹ قانون مجازات اسلامی جدید، که به قانون جدید جرایم و مجازاتها نیز معروف است، به جرایم ناشی از تخلفات رانندگی و ارکان آن، و همچنین جریمه و مجازات تصادف بدون گواهینامه منجر به جرح پرداخته است.
طبق مواد این فصل، تصادف بدون گواهینامه که منجر به جرح افراد شود، به محکومیت راننده مقصر به پرداخت دیه اعضا و منافع (در صورت مطالبه مجنیعلیه) و همچنین حبس تعزیری منجر میشود.
میزان دیه و مدت حبس
بسته به نوع جرح متفاوت است و قانونگذار در تعیین حبس از مواد ۷۱۴ تا ۷۱۸ قانون مجازات اسلامی جدید تبعیت میکند. لازم به ذکر است که دیه معمولاً از محل بیمه راننده مقصر که فاقد گواهینامه است، پرداخت خواهد شد، اما شرکت بیمه پس از پرداخت، این مبلغ را از راننده مطالبه خواهد کرد.
همچنین، طبق ماده ۷۱۸ قانون مجازات، در صدور حکم برای تصادفات ناشی از نداشتن گواهینامه، باید به بیش از دو سوم حداکثر مجازات مقرر در مواد ۷۱۴ تا ۷۱۷ حکم داده شود و دادگاه میتواند مرتکب را برای مدت یک تا پنج سال از حق رانندگی یا تصدی وسایل موتوری محروم کند.
اگر در تصادف بدون گواهینامه راننده مقصر نباشد
در برخی موارد، رانندهای اقدام به هدایت وسیله نقلیه موتوری بدون داشتن گواهینامه میکند و در این حین، به دلیل بیاحتیاطی، بیمبالاتی یا عدم رعایت قوانین، تصادف مینماید.
سوالی که در این شرایط مطرح میشود این است که اگر در تصادف، راننده مقصر نباشد، وضعیت حقوقی این موضوع چگونه است. آیا راننده به خاطر عدم داشتن گواهینامه جریمه و مجازات میشود یا هیچگونه مسئولیت قانونی متوجه وی نخواهد بود؟
در پاسخ به این سؤال، باید گفت که در این شرایط، راننده به خاطر رانندگی بدون گواهینامه به مجازات قانونی محکوم خواهد شد. اما در خصوص مواردی مانند پرداخت دیه و خسارت، مسئولیتی متوجه وی نخواهد بود. ماده ۵۰۴ قانون مجازات اسلامی جدید نیز بهطور ضمنی به این موضوع اشاره میکند. در این حالت، دیه و خسارت به راننده بدون گواهینامه تعلق خواهد گرفت.
زیان دیده تصادف بدون گواهینامهچنانچه راننده بدون گواهینامه بهطور قطعی بر اساس مدارکی مانند کروکی تصادف، مقصر شناخته شود، مسئول پرداخت دیه و خسارات وارده به زیاندیده خواهد بود. در این صورت، شرکت بیمه او موظف است علاوه بر پرداخت دیه و خسارات طرف مقابل، دیه و خسارات وارده به خود راننده و سرنشینانش را نیز پرداخت کند و پس از آن میتواند مبلغ پرداختی را از راننده مقصر دریافت نماید.
در شرایطی که هیچگونه تقصیری متوجه راننده بدون گواهینامه نباشد و طرف دیگر مقصر باشد، راننده تنها به مجازات رانندگی بدون گواهینامه محکوم خواهد شد و در خصوص پرداخت دیه و خسارت، مسئولیتی نخواهد داشت. در این حالت، طرف مقابل مقصر مسئول جبران خسارات و پرداخت دیه به راننده بدون گواهینامه خواهد بود.
اگر راننده بدون گواهینامه در تصادف صد در صد مسئول شناخته نشود و بخشی از تقصیر نیز متوجه طرف مقابل باشد، هر یک از طرفین به نسبت تقصیر خود مسئول پرداخت دیه و خسارت خواهند بود. در ادامه، به بررسی قواعد حقوقی تصادف موتوری بدون گواهینامه با عابر پیاده خواهیم پرداخت.
تصادف موتور بدون گواهینامه با عابر پیاده
یکی از وسایل نقلیه پرکاربرد که رانندگی با آن مشمول اخذ گواهینامه است، موتورسیکلت میباشد. بر این اساس، در ماده ۷۲۳ قانون مجازات اسلامی جدید، رانندگی با موتورسیکلت بدون گواهینامه جرمانگاری شده و مجازات و جریمههای ویژهای برای راکب بدون گواهینامه در نظر گرفته شده است.
اگر راکب موتورسیکلت سبب تصادف با عابر پیاده شود و بهدلیل این تصادف، عابر پیاده فوت کند یا اعضا و منافع بدن او آسیب ببیند، راننده مقصر بدون گواهینامه علاوه بر محکومیت به مجازات رانندگی بدون گواهینامه، به پرداخت دیه عابر پیاده و حبس تعزیری نیز محکوم خواهد شد.
در شرایطی که راکب موتورسیکلت هیچگونه تقصیری در تصادف با عابر پیاده نداشته باشد، او صرفاً به مجازات مندرج در ماده ۷۲۳ قانون مجازات اسلامی جدید محکوم میشود و مسئولیتی در خصوص پرداخت خسارت و دیه نخواهد داشت. میزان جریمه و مجازات رانندگی بدون گواهینامه نیز طبق قانون جدید تعیین میشود.
جریمه و حکم نداشتن گواهینامه
در خصوص جریمه و حکم نداشتن گواهینامه، باید آن را از دو جنبه مورد بررسی قرار داد: نخست، زمانی که فرد گواهینامه رانندگی را اخذ کرده، اما هنگام رانندگی وسیله نقلیه آن را همراه ندارد؛ دوم، زمانی که فرد اصلاً مدرک قانونی و مجوز برای رانندگی وسیله نقلیهای که سوار است، یعنی گواهینامه متناسب را ندارد.
در شرایطی که راننده گواهینامه متناسب با وسیله نقلیه را اخذ کرده باشد، اما هنگام مواجهه با مأمورین راهنمایی و رانندگی یا در صورت تصادف، آن را همراه نداشته باشد، وی مرتکب جرم نشده بلکه تخلف کرده و صرفاً بر اساس نرخ مصوب هر ساله، به خاطر عدم همراه داشتن گواهینامه جریمه خواهد شد.
اما در مورد رانندهای که فاقد گواهینامه معتبر یا متناسب با وسیله نقلیهای که سوار است، میباشد، وی مرتکب جرم شده و علاوه بر محکومیت به حبس تعزیری، باید جریمه تعیینشده در ماده ۷۲۳ قانون مجازات اسلامی جدید، یعنی جزای نقدی تا ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان را به حساب دادگستری واریز کند
