از دیرباز، افراد با انعقاد قراردادها و عقود، نیازهای خود را برطرف کرده و به داد و ستد با یکدیگر پرداختهاند. با توجه به اهمیت قراردادها، قانونگذار در قانون مدنی، انواع عقود معین و نامعین و قواعد مربوط به آنها را پیشبینی کرده و آنها را به رسمیت شناخته است و این عقود را منبع ایجاد آثار حقوقی و قانونی میداند.
قراردادها میتوانند هم بهصورت کتبی و هم بهصورت شفاهی منعقد شوند و منجر به ایجاد آثار حقوقی گردند. با این حال، اعتبار قرارداد شفاهی در قانون مدنی و الزام متعهد به ایفای تعهداتش تنها در صورتی ممکن است که قواعد و شرایط قانونی لازم در انعقاد این قرارداد از سوی طرفین رعایت شده باشد. در غیر این صورت، چنین قراردادی فاقد اثر خواهد بود.
عقد شفاهی در قانون مدنی
قرارداد شفاهی در قانون مدنی به عقدی اطلاق میشود که بهصورت مکتوب نیست و صرفاً با الفاظی که میان طرفین رد و بدل میشود، منعقد میگردد. برای بررسی اعتبار این نوع قرارداد، باید به ماده ۱۰ قانون مدنی مراجعه کرد. این ماده مقرر میدارد: “قراردادهای خصوصی، نسبت به کسانی که آن را منعقد نمودهاند، در صورتی که مخالف صریح قانون نباشد، نافذ است.”
با توجه به این ماده و عدم تأکید قانونگذار بر شیوه خاصی برای انعقاد قراردادها، میتوان گفت که عقد شفاهی در قانون مدنی پذیرفته شده است و به شرط وجود شرایط صحت معامله و عدم مخالفت با قانون و شرع، قراردادهای کتبی و شفاهی بهعنوان قراردادهای معتبر و لازمالاجرا محسوب میشوند.
از آنجا که هر قرارداد، اعم از کتبی و شفاهی، تنها در صورتی دارای اثر است که شرایط اعتبار در قانون مدنی را دارا باشد، در ادامه مقاله به بررسی شرایط اعتبار قرارداد شفاهی در قانون مدنی خواهیم پرداخت.
اعتبار قرارداد شفاهی
در خصوص عقد شفاهی در قانون مدنی، بیان شد که قانونگذار این نوع عقد را به رسمیت میشناسد. قصد داریم درباره اعتبار قرارداد شفاهی در قانون مدنی و شرایط آن صحبت کنیم. شرایط اعتبار قرارداد شفاهی در قانون مدنی به شرح زیر است:
1. وجود شرایط صحت معامله: برای اعتبار قرارداد شفاهی، باید شرایط صحت معامله و قراردادها وجود داشته باشد. به این معنا که هدف و جهت قرارداد باید مشروع و قانونی بوده و موضوع قرارداد باید معین و مشخص باشد. در غیر این صورت، عقد صورتگرفته باطل و فاقد هرگونه اثر حقوقی خواهد بود و نمیتوان به موجب دادخواست، الزام طرف مقابل را به ایفای تعهدش خواستار شد.
2. اهلیت طرفین: طرفین قرارداد شفاهی باید از اهلیت قانونی برای انعقاد قرارداد برخوردار باشند. این بدین معناست که آنان باید عاقل، بالغ و رشید (در صورت مالی بودن قرارداد) باشند.
3. قصد و رضایت: طرفین هنگام انعقاد قرارداد باید از قصد (قصد ایجاد قرارداد) و اختیار کامل برخوردار باشند و نباید تحت اکراه یا اجبار به انعقاد قرارداد اقدام کنند.
در ادامه، به بررسی اثبات قرارداد شفاهی خواهیم پرداخت و با ارائه نمونه دادخواست مربوط به این موضوع و استفاده از ادله اثبات دعوا، توضیحات بیشتری ارائه خواهیم کرد.
اثبات قرارداد شفاهی در دادگاه
قانونگذار الزامی بر کتبی بودن عقود و قراردادها قائل نشده و قراردادهای شفاهی را نیز معتبر میداند. با این حال، بار اثبات قرارداد شفاهی میان طرفین برعهده مدعی است که باید این امر را با استفاده از ادله اثبات دعوا انجام دهد. در این قسمت، به بررسی نحوه اثبات قرارداد شفاهی در دادگاه میپردازیم:
1. اثبات قرارداد شفاهی با اقرار: در این روش، پس از ثبت دادخواست اثبات قرارداد شفاهی توسط خواهان، طرف دیگر قرارداد (خوانده) در دادگاه حاضر شده و بهنحوی بر وقوع و وجود قرارداد شفاهی میان خود و خواهان اقرار میکند. این نوع اقرار بالاترین دلیل است و در صورت وجود آن، نیازی به سایر ادله اثبات دعوی نخواهد بود.
2. اثبات قرارداد شفاهی با شهادت شهود: در این روش، شهود حاضر در زمان انعقاد قرارداد شفاهی در دادگاه حاضر شده و بر وجود آن قرارداد شهادت میدهند. شهادت شهود میتواند بهعنوان یک دلیل قوی در اثبات قرارداد شفاهی محسوب شود.
3. اثبات قرارداد شفاهی با سوگند: اگر مدعی فاقد هرگونه ادله اثباتی باشد و طرف دیگر دعوا منکر وجود قرارداد باشد، خواهان میتواند از دادگاه تقاضای سوگند کند. در این صورت، خوانده باید بر عدم ذیحقی خواهان سوگند یاد کند و در صورت استنکاف از این امر، حکم بر حق بودن خواهان و اثبات قرارداد شفاهی صادر خواهد شد.
4. اثبات قرارداد شفاهی با علم قاضی: علم قاضی بالاتر از هر دلیلی است. اگر قاضی پرونده با استفاده از امارات و ادله ارائهشده و اوضاع و احوال پرونده، به علم بر وقوع قرارداد شفاهی میان خواهان و خوانده دست یابد، حکم به اثبات قرارداد شفاهی خواهد داد.
الزام به انجام تعهد شفاهی
امکان الزام به انجام تعهد شفاهی وجود دارد و در صورت امکان، نحوه انجام این امر به شکل زیر خواهد بود:
با توجه به اعتبار قرارداد شفاهی در قانون مدنی، اگر شخصی به موجب یک قرارداد شفاهی، تعهدی را به طرف دیگر بدهد، ملزم به ایفای آن تعهد خواهد بود. زیرا قراردادهای منعقدشده، حتی بهصورت شفاهی، محترم بوده و افراد ملزم به ایفای تعهدات خود در تمامی عقود معین یا قراردادهای منعقده به موجب ماده ۱۰ قانون مدنی هستند.
نحوه الزام به ایفای تعهد دادهشده به موجب قرارداد شفاهی به این صورت است که متعهد له میتواند با ثبت یک اظهارنامه قضایی، از متعهد درخواست کند که به تعهد خود عمل نماید. اگر این درخواست بهواسطه اظهارنامه مؤثر نباشد، متعهد له میتواند با استفاده از نمونه دادخواستهای موجود، دادخواست اثبات قرارداد شفاهی و الزام متعهد به ایفای تعهداتش را تنظیم کند و از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت نماید. سپس دادگاه پس از بررسی ادله، حکم لازم را صادر خواهد کرد
