از دیرباز، زندان به عنوان یکی از مجازاتهای مجرمان در دنیا شناخته شده است. در نظام حقوقی ایران نیز حبس بهعنوان یکی از مجازاتهای مقرر در قانون مجازات اسلامی مطرح است که هدف اساسی آن، بازپروری، درمان و بازگشت مجرم به جامعه میباشد.
یکی از انواع زندانها، «رای باز» است که در سالهای اخیر مورد توجه و استقبال بیشتری قرار گرفته است. اجرای این نوع حبس میتواند به کاهش جمعیت موجود در زندانها کمک کند. با توجه به مزایای فراوان رای باز، ضروری است که به جزئیات آن پرداخته شود.
رای باز چیست؟
زندان به عنوان مکانی محصور برای نگهداری و محبوس کردن افرادی است که حکم قطعی آنها صادر شده است. انواع مختلفی از زندانها وجود دارد که میتوان به زندان بسته، زندان نیمه باز و زندان باز (رای باز) اشاره کرد. ممکن است برای برخی این سوال پیش بیاید که منظور از رای باز چیست؟
در پاسخ باید گفت که محکومان به موجب تصمیم شورای طبقهبندی یا رای دادگاه میتوانند، در صورت سپردن تأمین مناسب، محکومیت حبس خود را در مراکز حرفهآموزی بدون نیاز به مراقب سپری کنند و از این طریق برای خود درآمد کسب کنند. با این حال، محکومان پس از پایان ساعت کاری به خوابگاهی که تحت نظارت سازمان زندانها قرار دارد، باز میگردند.
در واقع، رای باز یک امتیاز است که آییننامههای اجرایی سازمان زندانها و قوانین موجود برای محکومان در نظر گرفتهاند. این افراد میتوانند با فعالیت در محدودهای خاص و تعریف شده و خارج از زندان، بدون داشتن مأمور مراقب، به یادگیری حرفهای پرداخته و درآمد کسب کنند. همچنین، تصمیم و موافقت شورای طبقهبندی زندانها و سپردن تأمین مناسب از جمله شرایط رای باز شدن است.
رای باز مشمول چه محکومانی نمیشود؟
رای باز شامل تمامی محکومان نمیشود و تنها برخی از مجرمان میتوانند از این مزایا بهرهمند شوند. یکی از پرسشهای مهم در این زمینه این است که رای باز مشمول چه محکومانی نمیشود. پاسخ به این سوال به شرح زیر است:
طبق ماده ۱۸۴ آییننامه اجرایی سازمان زندانها، زندانیانی که به مجازات سلب حیات محکوم شدهاند و همچنین زندانیانی که دارای حالت خطرناک هستند، مشمول رای باز نمیشوند.
علاوه بر این، افرادی که مرتکب جرایم زیر شدهاند و مجازات حبس آنها درجه چهار و بالاتر است نیز از این مزایا محروماند:
– سرقت یا دزدی
– قاچاق مسلحانه
– اخلال در نظام اقتصادی کشور
– تجاوز به عنف
– دائر کردن مراکز فساد و فحشا
– آدمربایی
– اسیدپاشی
– جاسوسی و اقدام علیه امنیت داخلی و خارجی کشور
همچنین، محکومانی که برای چندمین بار مرتکب جرایم مالی شدهاند و زندانیانی که دارای سابقه کیفری مؤثر هستند و کمتر از یکسوم از مدت محکومیت خود را سپری نکردهاند، نمیتوانند از مزایای رای باز بهرهمند شوند.
علاوه بر این، زندانیانی که در حین گذراندن دوران محکومیت، در ایام مرخصی یا هنگام حرفهآموزی، مرتکب جرم عمدی جدیدی شدهاند (به جز جرایم تعزیری درجه هفت و هشت که مستثنی هستند) نیز از اشتغال در خارج از زندان محروم میشوند: در بار اول به مدت شش ماه، در بار دوم به مدت یک سال و در بار سوم به مدت دو سال.
با این حال، اگر حکم برائت این افراد صادر شود، این محرومیت نیز برطرف خواهد شد. لازم به ذکر است که بر اساس تبصره ماده یاد شده، موارد فوق شامل محکومان نظام نیمهآزادی نمیشود.
انواع زندانها
حبس یا زندان یکی از مجازاتهای اصلی پیشبینی شده در قانون مجازات اسلامی برای اصلاح مجرمان است. اما باید توجه داشت که انواع مختلفی از زندان وجود دارد. در این زمینه، ممکن است این سوال مطرح شود که انواع زندانها کداماند.
طبق تبصره ۱ ماده ۵۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری، زندانها به چهار نوع تقسیم میشوند:
1. زندان بسته
2. زندان نیمه باز
3. مراکز حرفهآموزی و اشتغال
4. مراکز اقدامات تامینی و تربیتی (از جمله کانون اصلاح و تربیت برای اطفال و نوجوانان)
۱. زندان بسته
زندان بسته به مکانی اطلاق میشود که دور تا دور آن محصور بوده و دارای برجهای دیدهبانی است. این نوع زندان شامل بخشهای مختلفی از جمله خوابگاه، هواخوری، مکانهای فرهنگی، آموزشی و کارگاههای حرفهآموزی و اشتغال است.
۲. زندان نیمه باز
زندان نیمه باز به مکانی اشاره دارد که محصور بوده و در آن، محکومان میتوانند تحت نظارت مأموران مشغول به کار شوند. این نوع زندان بهعنوان یک پل ارتباطی بین آزادی و حبس کامل عمل میکند.
۳. مراکز حرفهآموزی و اشتغال
این مراکز همان زندان باز هستند که افراد میتوانند خارج از محیط زندان در دورههای حرفهآموزی شرکت کنند و به کسب درآمد بپردازند.
۴. مراکز اقدامات تامینی و تربیتی
این مراکز محلی برای نگهداری متهمان و محکومانی است که سن آنها
در زمان ارتکاب جرم زیر ۱۸ سال تمام شمسی بوده و به منظور اصلاح رفتار خود در این مراکز نگهداری میشوند.
۵. بازداشتگاه و اردوگاه کاردرمان
طبق آییننامه اجرایی سازمان زندانها مصوب ۱۴۰۰، بازداشتگاه و اردوگاه کاردرمانی نیز نوع دیگری از زندانها هستند:
– بازداشتگاه: محلی است که افراد بهطور موقت با دستور کتبی مقام قضایی تا صدور حکم قطعی در آن نگهداری میشوند.
– اردوگاه کاردرمانی: ویژه محکومان مواد مخدر و روانگردان است و در آن افراد میتوانند مشغول به کار شوند. این محل میتواند محصور یا غیرمحصور باشد.
یکی از نگرانیهای اصلی زندانیان این است که پس از پایان محکومیت خود، به منبع درآمد نیاز دارند. این دغدغه با اجرای حکم حبس از طریق رای باز تا حد زیادی برطرف میشود. با این روش، مجرم میتواند در حین سپری کردن محکومیت خود، به فعالیتهای اقتصادی مشغول شود و از این طریق درآمد کسب کند.
مزیت دیگر رای باز، کاهش فضای منفی زندان برای مجرمان است. با اجرای این نوع حبس، میتوان مجرم را از محیط منفی زندان دور کرد و با برنامههای بازپروری، او را از ارتکاب مجدد تخلفات و جرائم مشابه بازداشت.
علاوه بر این، رای باز به کاهش ظرفیت زندانها کمک میکند. اجرای این روش موجب کاهش جمعیت زندانیان میشود و این امر کنترل و ساماندهی امور مربوط به زندانیان را آسانتر میسازد. در صورت افزایش جمعیت زندانیان، برنامههای بازپروری نیز با چالشهای بیشتری مواجه خواهند شد و اثربخشی آنها کاهش مییابد.
