افراد معمولاً با قصد و رضایت خود قرارداد میبندند و به آن متعهد میشوند، اما احتمال پشیمانی از بستن قرارداد نیز وجود دارد. به همین دلیل، مواردی برای انحلال قرارداد در نظر گرفته شده است که در این شرایط، قانون به متعاقدین (یعنی دو طرف قرارداد) اجازه میدهد به قرارداد خود خاتمه دهند. یکی از این موارد، اقاله یا تفاسخ است.
اقاله به معنای انحلال قرارداد با توافق دو طرف عقد است. بهطور کلی، با توجه به اصل حاکمیت اراده، هیچ ممنوعیت قانونی برای اینکه همان دو ارادهای که قرارداد را ایجاد کردهاند، آن را از بین ببرند، وجود ندارد. اما برای حفظ نظم عمومی، انحلال برخی از قراردادها حتی با توافق طرفین ممکن نیست. این دسته از عقود بهعنوان عقود غیر قابل اقاله یا عقود اقالهناپذیر شناخته میشوند.
عقد نکاح
اولین عقد از عقود اقالهناپذیر، عقد نکاح یا ازدواج است. ازدواج از جمله عقود است که اقاله نمیپذیرد. به عبارت دیگر، برای اینکه زن و شوهر بخواهند از هم جدا شوند، باید یک سبب قانونی خاص وجود داشته باشد. حتی در صورتی که قصد داشته باشند طلاق توافقی بگیرند، باید درخواست خود را در دادگاه خانواده مطرح کنند و پس از گذراندن شرایط قانونی طلاق، از جمله دریافت گواهی عدم امکان سازش، اقدام به ثبت طلاق کنند. بنابراین، طلاق صرفاً بر اساس توافق دو طرف امکانپذیر نیست و اقاله عقدنامه ازدواج نمیتواند بهتنهایی آن را برهم بزند.
نحوه اثبات اقاله به دو صورت دعوای مستقل و دعوای متقابل ممکن است. هزینه دادرسی در مرحله بدوی نیز تا ۲۰ میلیون تومان، ۲.۵ درصد و مازاد بر آن، ۳.۵ درصد ارزش خواسته خواهد بود.
عقد وقفعقدی است که بر اساس آن فردی مالی را بهعنوان هدیه به دیگران میدهد تا از آن استفاده کنند. افرادی که عقد وقف به نفع آنها صورت میگیرد، “موقوف علیهم” نامیده میشوند. یکی از مستثنیات اقاله، عقد وقف است. طرفین قرارداد وقف، یعنی واقف و موقوف علیهم، نمیتوانند با توافق و تراضی، عقد وقف را منحل کنند.
عقد ضمانت
عقد ضمانت، عقدی است که به موجب آن یک ضامن، دین دیگری را بر عهده میگیرد. در واقع، این عقد به این صورت شکل میگیرد که شخص الف به شخص ب تعهد مالی دارد و شخص ج، تعهد مالی الف به ب را تضمین میکند. در این حالت، ج ضامن الف است. با توجه به نحوه شکلگیری عقد ضمانت، پذیرش اینکه این عقد بتواند با اقاله منحل شود، دشوار است. بنابراین، میتوان گفت که ضمانت یک عقد اقالهناپذیر است.
تفاوت ضمانت با سایر عقود مانند رهن چیست؟
تفاوتهای اصلی بین عقد ضمانت و سایر عقود مانند رهن به شرح زیر است:
۱. تعریف و ماهیت ضمانت: در عقد ضمانت، یک شخص (ضامن) بهصورت مستقل، دین شخص دیگری (مدیون) را بر عهده میگیرد. این به معنای این است که اگر مدیون به تعهد خود عمل نکند، ضامن موظف به پرداخت دین خواهد بود.
– رهن: در عقد رهن، مدیون برای تضمین پرداخت دین خود، مال خود را به عنوان وثیقه به طلبکار میسپارد. در اینجا، طلبکار حق دارد در صورت عدم پرداخت دین، از مال رهنی استفاده کرده و آن را بفروشد.
۲. نقش طرفین ضامن: در عقد ضمانت، ضامن بهطور مستقیم مسئول پرداخت دین میشود و هیچگونه حق مالکیتی بر دارایی مدیون ندارد.
– رهن: در عقد رهن، مدیون همچنان مالک مال رهنی است و میتواند از آن استفاده کند، اما طلبکار حق دارد در صورت عدم پرداخت دین، به مال دسترسی پیدا کند.
۳. تأثیر بر مالکیت ضمانت: ضمانت هیچ تأثیری بر مالکیت داراییها ندارد و فقط تعهد مالی را منتقل میکند.
– رهن: در رهن، مال رهنی بهعنوان وثیقه قرار میگیرد و طلبکار میتواند در صورت عدم پرداخت دین، دارایی را تصاحب کند.
۴. انحلال ضمانت: این عقد معمولاً اقالهناپذیر است و نمیتوان بهراحتی آن را منحل کرد.
– رهن: رهن میتواند با پرداخت دین پایان یابد و در این صورت، مال رهنی آزاد میشود.
۵. تأثیر بر طلبکار ضمانت: طلبکار میتواند از هر دو مدیون و ضامن طلب خود را وصول کند.
– رهن: طلبکار تنها میتواند از مال رهنی برای تأمین طلب خود استفاده کند.
این تفاوتها باعث میشود که هر یک از این عقود در شرایط خاص و برای اهداف متفاوتی مورد استفاده قرار گیرند.
